Saltar al contenido
Mi panel Acceder

Hezkuntza literarioa · 4.º de ESO

Euskal literatura XVII.-XIX. mendeetan: Axularretik Pizkundera

Sin empezar
0/10 ejercicios

Objetivo

Amaitzean jakingo duzu XVII. mendetik XX. mendearen hasierara arteko euskal literaturako egile eta lan nagusiak kokatzen.

En pocas palabras (lectura fácil)

Para madres, padres y tutores (1 minuto)

Explicación

XVII. mendean, Lapurdin, idazle talde batek euskaraz idazteko ahalegin handia egin zuen; Sarako eskola deitu izan zaio. Gehienak apaizak ziren, eta haien artean daude Axular, Joanes Etxeberri Ziburukoa eta Silvain Pouvreau.

Axularek (Pedro Agerre; Urdazubi, 1556 – Sara, 1644) Gero idatzi zuen, 1643an argitaratua. Liburu aszetikoa da: irakurlea konbentzitu nahi du ez uzteko gerorako bere bizitza zuzentzea, hau da, alferkeriaren eta atzerapenaren aurka idatzia dago. Euskal prosa klasikoaren eredutzat hartzen da.

Garai berean, Arnaut Oihenart zuberotarrak atsotitzak bildu eta olerkiak argitaratu zituen (1657). XVIII. mendean, Manuel Larramendi jesuitak euskararen lehen gramatika argitaratu zuen, gaztelaniaz idatzia (El imposible vencido, 1729), eta hiztegi hirueledun bat (1745). Euskararen duintasuna defendatzea eta idazteko arauak proposatzea zen haren helburua.

XIX. mendean, kantagintzak indar handia izan zuen: Jose Maria Iparragirre bertsolari eta kantariak Gernikako arbola sortu zuen (1853). Mendearen amaieran Euskal Pizkundea hasi zen: lore-jokoak, aldizkariak eta euskal kulturaren aldeko mugimendua.

Pizkundearen barruan, XX. mendearen hasieran, Txomin Agirrek eleberri kostunbristak idatzi zituen: Kresala (1906), arrantzaleen giroan kokatua, eta Garoa (1912), mendiko baserrian. Ohiturak eta herri-bizimodua deskribatzen dituzte, eta euskal eleberrigintzaren lehen urrats sendoak dira.

Idea clave: Axular («Gero», 1643) → Oihenart (1657) → Larramendi (gramatika, 1729) → Iparragirre (1853) → Pizkundea eta Txomin Agirre (Kresala, Garoa).

Ejemplo resuelto: Nola aztertzen dugu literatura-lan baten testuingurua? (Gero)

  1. Paso 1 Egilea: Axular, Urdazubin jaioa eta Saran apaiz.
  2. Paso 2 Garaia: XVII. mendea (1643).
  3. Paso 3 Generoa: prosa aszetikoa (erlijiosoa eta morala).
  4. Paso 4 Gaia: ez uztea gerorako egin beharrekoa; alferkeriaren aurkako gogoeta.
  5. Paso 5 Garrantzia: euskal prosa klasikoaren eredua.

Resultado: Gero XVII. mendeko prosa aszetikoko lana da, euskal prosaren eredu klasikotzat hartua.

Resumen

  • XVII. mendea: Sarako eskola; Axularren Gero (1643).
  • Oihenartek atsotitzak eta olerkiak argitaratu zituen (1657).
  • XVIII. mendea: Larramendiren gramatika (1729) eta hiztegia (1745).
  • XIX. mendea: Iparragirre (Gernikako arbola, 1853) eta Euskal Pizkundea.
  • Txomin Agirre: Kresala (1906) eta Garoa (1912), eleberri kostunbristak.

Más ayudas para esta unidad

Para saber más

Recursos seleccionados de fuentes fiables para explorar este tema. Ver todos

  • Diccionarios

    Hiztegi Batua (Euskaltzaindia)

    Euskaltzaindia · Doako kontsulta (esteka)

  • Diccionarios

    Elhuyar Hiztegiak

    Fundación Elhuyar · Enlace a recurso gratuito (condiciones de uso del sitio)

Esquema y resumen (A4) Proyectar en clase

Estado curricular: Currículo general LOMLOE · Competencias: CE8. Hezkuntza literarioa · CE3. Irakurmena · CE5. Idazmena · Referencia: RD 217/2022 · Revisado el 28/10/2026