Lecturas y textos
Educación literaria · 3.º de ESO
Literatura: a lírica medieval galego-portuguesa
Sin empezar
0/10 ejercicios
Objetivo
Ao rematar saberás situar a lírica galego-portuguesa no tempo, distinguir os seus tipos de cantigas e recoñecer os seus principais recursos.
En pocas palabras (lectura fácil)
Para madres, padres y tutores (1 minuto)
Explicación
Entre finais do século XII e mediados do XIV, o galego-portugués foi a lingua de prestixio da poesía lírica en boa parte da Península Ibérica. Escribían nela trobadores galegos e portugueses, pero tamén reis e nobres de Castela e León, como Afonso X o Sabio.
As cantigas eran poemas para seren cantados con música. Compoñíanas os trobadores (normalmente nobres) e interpretábanas os xograres (profesionais de condición humilde). Chegaron a nós sobre todo grazas a tres cancioneiros: o da Ajuda, o da Biblioteca Nacional e o da Vaticana.
Hai tres grandes xéneros profanos. Na cantiga de amor, un home expresa a súa coita (sufrimento) por unha dama inalcanzable, a quen chama senhor; ten influencia da poesía provenzal. Na cantiga de amigo, a voz é feminina: unha moza fala do seu namorado (o amigo) coa nai, as amigas ou a natureza; é o xénero máis autóctono. As cantigas de escarnio e maldicir son satíricas: as de escarnio critican de forma indirecta e con ironía, e as de maldicir, de forma directa.
As cantigas de amigo usan recursos de orixe popular: o paralelismo (repetición de estruturas ou versos con variacións nalgunhas palabras), o leixaprén (un verso dunha estrofa retómase nunha estrofa posterior) e o refrán (versos que se repiten ao final de cada estrofa).
Á marxe destes xéneros están as Cantigas de Santa María, máis de catrocentas composicións relixiosas promovidas por Afonso X. Entre os autores de cantigas de amigo destaca Martín Codax, cuxas sete cantigas se conservaron no Pergamiño Vindel, seis delas coa súa música.
Idea clave: Amor: home que sofre por unha senhor. Amigo: moza que fala do seu amigo, con paralelismo e refrán. Escarnio e maldicir: sátira indirecta ou directa.
Ejemplo resuelto: Que tipo de cantiga é esta estrofa orixinal?
- Paso 1 Leo: «Flores da ribeira, se o sabedes, / dicídeme se vén o meu amado. / Ai, Deus, e cando chegará?»
- Paso 2 Quen fala? Unha voz que agarda o seu «amado»: é unha moza.
- Paso 3 A quen se dirixe? Ás flores, é dicir, á natureza.
- Paso 4 Hai un verso que se repetirá ao final de cada estrofa: «Ai, Deus, e cando chegará?» É un refrán.
- Paso 5 Se a seguinte estrofa di «Flores do ribeiro, se o vistes, / dicídeme se vén o meu querido», hai paralelismo.
Resultado: É unha cantiga de amigo: voz feminina, diálogo coa natureza, refrán e paralelismo.
Resumen
- A lírica galego-portuguesa desenvólvese entre finais do século XII e mediados do XIV.
- Os trobadores compoñían e os xograres interpretaban; as cantigas consérvanse en cancioneiros.
- Cantiga de amor: voz masculina, coita, senhor, influencia provenzal.
- Cantiga de amigo: voz feminina, natureza, paralelismo, leixaprén e refrán.
- Escarnio (indirecto) e maldicir (directo) son satíricas; as Cantigas de Santa María son relixiosas.
Más ayudas para esta unidad
Para saber más
Recursos seleccionados de fuentes fiables para explorar este tema. Ver todos
- Diccionarios
Dicionario da Real Academia Galega
- Diccionarios
Portal das Palabras
- Para docentes y familias
Portal educativo de la Xunta
Estado curricular: Currículo general LOMLOE · Competencias: CE8. Educación literaria · CE3. Comprensión lectora · CE4. Patrimonio cultural · Referencia: RD 217/2022 · Revisado el 28/10/2026