Euskal literaturaren hasierak: ahozkotasuna eta lehen liburuak

Mendeetan zehar, euskal literatura batez ere ahozkoa izan zen: herriak kantuak, baladak, ipuinak eta atsotitzak belaunaldiz belaunaldi transmititu zituen, idatzi gabe. Horregatik, testu askoren bertsio bat baino gehiago iritsi zaizkigu.

Kantu zaharren artean daude kantu epikoak, borroka historikoak kontatzen dituztenak, hala nola Beotibarko guduaren kantua (1321eko gudua) eta Arrasateko erreketaren kantua (1448); eta baladak, istorio tristeak kontatzen dituzten kantu narratiboak, hala nola Bereterretxen kantorea, Zuberoakoa.

Bertsolaritza ahozko tradizioaren adierazpen bizia da: bertsolariak bat-batean abesten ditu bertsoak, neurria eta errima errespetatuz. Gaur egun ere oso bizirik dago, txapelketetan, jaialdietan eta eskoletan.

Bernat Etxepare, Nafarroa Behereko apaiza, izan zen euskaraz liburu bat argitaratu zuen lehena: Linguae Vasconum Primitiae («Euskaldunen lehen fruituak»), 1545ean, Bordelen. Olerki erlijiosoak, maitasun-olerkiak eta euskararen goraipamena biltzen ditu; azken horien artean daude «Kontrapas» eta «Sautrela».

Joanes Leizarraga apaiz protestanteak Itun Berria itzuli zuen euskarara, Nafarroako Joana Albretekoa erreginaren aginduz, eta 1571n argitaratu zen, Arroxelan (La Rochelle). Euskalki desberdinetako hiztunek ulertzeko moduko hizkera bat bilatu zuen, eta euskal prosaren lehen lan handietako bat da.